Maktab ma'muriyati     +998 (436) 224-02-01

Qiziqarli internet xabarlari

Xotirani mustahkamlashning 7 usuli

Inson miyasi dunyodagi eng murakkab tuzilgan tirik mexanizmga o‘xshaydi. Garchi inson tanasi og‘irligining atigi 2 foizini tashkil etsada, insonning boshqa a`zolaridan ko‘ra 20 foizdan ko‘proq kuch sarflaydi. Axir u doimiy harakatda bo‘ladi, axborot oladi, tahlil etadi, xotirasida saqlaydi, butun tana a`zolarining harakatini ta`minlaydi.

Insonning miyasi hayotining ilk yillaridagidek hech qachon faol harakat qilmaydi. Bu borada Lev Tolstoy “5 yoshli bola va mening oramizdagi farq – bir qadam, endi tug‘ilgan chaqaloq va 5 yoshli bola o‘rtasidagi farq esa bir necha qadamdir”,  degan edi.

Olimlar xotira va uni mustahkamlash yo‘llari borasida izlanishlar olib borgani sari, bir-biridan qiziqarli, yangidan-yangi fikrlar yaratmoqdalar. Ular orasidagi tavsiyalar esa kishini hayron qoldirishi aniq.

GAVDANI TIK TUTING

Yodingizda bo‘lsin, bukchayib, egilib yuradigan inson atrofdagilar ko‘ziga juda xunuk ko‘rinadi. Bu nafaqat sizning tashqi ko‘rinishingiz balki, sog‘lig‘inigizga ham zarar. San-Francisko universiteti olimlari ta`kidlashicha, gavdaning to‘g‘ri turishi miyaga 40 foiz kislorod etib kelishiga xizmat qilar ekan. Shu sababli o‘tirgan yoki tik turgan holatda ham doimo qomatingizni tik turishiga e`tibor bering. Shu o‘rinda nemis olimlari bergan tavsiyalarini ham aytib o‘tish joiz. Vittena/Xerdekke universiteti olimlarining fikricha miya faoliyati harakatida chiroyli qadamlar ham muhim o‘rin tutar ekan.

Har bir tashlangan chiroyli va ishonchli qadam inson miyasiga faqat yaxshi xotiralarni yodga solar ekan.

KO‘ZLARINGIZNI YUMING

Surreyadagi inglizlar universiteti olimlari xotira mustahlanishi uchun yod ololmagan she`ringizni ko‘zingizni yumgan holda qayta-qayta aytish kerakligini, odam o‘zini qiynab bo‘lsa-da, so‘zlarni she`rdagidek qilib marjonga tizishi lozimligini maslahat berishadi. Bu bilan siz nafaqat maktab davri xotiralarini eslaysiz, balki yana bir ajoyib she`rni yod olgan bo‘lasiz.

 1ф

Ha, aytgancha shu o‘rinda bu tavsiya ikki bosqichli tadqiqotda o‘z tasdig‘ini topganligini aytib o‘tish lozim. Olimlar bu borada shunday tadqiqot o‘tkazishdi. 178 nafar bir guruh ishtirokchilar ikki guruhga bo‘lindilar va ularga bir xil vazifa yuklandi. Faqat birinchi guruh bu vazifani ko‘zini yumgan holda, ikkinchi guruh esa ko‘zini ochiq holda bajardi. Natijada ko‘zlari bog‘langanlarning 23 foizdan ko‘prog‘i yuklatilgan vazifani yaxshiroq bajardilar.

Yana bir bosqichda esa ishtirokchilarga tovushlarni eslab qolish buyurildi. Kutilganidek, ko‘zlari bog‘langan ishtirokchilar bunda ham eng yaxshi natijani ko‘rsatdilar.

ESHIKLARDAN UZOQROQ YURING 

Ha, albatta, bu gaplar qulog‘ingizga g‘alati eshitilishi mumkin. Ammo bu to‘g‘ri fikr. Notr-Dam universiteti olimlari inson bir xonadan boshqa xonaga o‘tganida xona eshigi orqali miyada ma`lum bir xotiralar saqlanib qolishini ta`kidladilar. Olimlar inson bir xonadan boshqa xonaga o‘tganida xotirasidan birozgina avval sodir bo‘lgan voqea ham unutilib ketishi mumkinligini tasdiqladilar. Ammo shu bilan bir qatorda bu holatga aks ta`sir xam bor, bu ham bo‘lsa, eshiklar ayrim narsalarni eslashda ham yordam beradi. Masalan, kecha oshxonada qandaydir fikrni o‘ylagan bo‘lsangiz va uni eslolmayotgan bo‘lsangiz, olimlar oshxonaga borishni va miyani kechagi bo‘lib o‘tgan voqea – hodisa atmosferasiga tushirishni maslahat berishadi. Ana shunda hammasini eslaysiz.

NOAN’ANAVIY RAQAM VA BELGILARDAN FOYDALANING

Sir emaski, turli xil raqamlar insonlarga turlicha yordam beradi. Masalan, kimdir tez mutolaa qiladi, o‘qiganini birdan eslab qoladi. Yana kimdir esa bir necha abzaclarni o‘qiganidan so‘nggina tushuna boshlaydi.  Shu sababli tipografiyada bir necha shriftlardan foydalanishadi. Bu kitobni o‘qiydiganlarga ham yoki uni shunchaki varaqlaydiganlar uchun ham juda qulay. Prinston universiteti va Hindiston universiteti olimlari kitobdagi so‘zlarni xotirada yaxshiroq saqlab qolish uchun bir necha matnlarni noodatiy shriftlarda o‘qishni tavsiya etishadi. Olimlar bu borada tadqiqot ham o‘tkazishdi. Bir guruh talabalar ikkiga bo‘lindilar va ularning birinchi guruhiga odatiy Arial shriftidagi darsliklar, ikkinchi guruhiga esa noodatiy Monotype Corsiva shriftidagi kitoblar tarqatildi.

2ф

Natijalar shuni ko‘rstdiki, noodatiy uslubda yozilgan matnlar talabalar xotirasida ko‘proq saqlanib qoldi. Olimlar fikricha muhim matnlar va so‘zlar odatiy gaplardan ajratilgan holda ifodalanganligi ma`qulroq. Ana shunda insonlar so‘zlarni xotirasida tez va oson saqlab qoladi.

KOMEDIYA FILMLARNI TOMOShA QILING

Hammasi oddiy, chin ko‘ngildan qilingan 30 daqiqalik kulgu inson xotirasini mustahkamlaydi. Loma Linda universiteti olimlari bu borada yosh oila vakillari o‘rtasida tadqiqot o‘tkazishdi. Birinchi bo‘lib 20 ta ko‘ngilli ishtirokchi 30 daqiqalik hazil mutoyibaga boy rolikni tomosha qilishdi. Bu vaqtda esa qolgan ishtirokchilar hech narsa bilan band bo‘lmadilar. So‘ngra ular o‘rtasida qisqa xotira mashqi uchun test olindi. Kutilganidek kayfiyati yaxshi, quvnoq tasvirlarni tomosha qilgan ishtirokchilar eng yaxshi natijani ko‘rsatdilar.

SAQICH CHAYNAMANG

“Saqich chaynash odamga biror echimi yo‘q masalani hal qilshda fikrni bir joyda to‘planishiga halaqit  beradi”.  

Keyt Morgan (Kate Morgan)

3ф 

Kardiffa universieti olimlari bu borada tadqiqot o‘tkazishdi. Unga ko‘ra 38 ta ko‘ngilli ishtirokchi ikki guruhga bo‘linishdi. Ularga audioyozuvdagi turli xil raqam va belgilarni yodda saqlab qolish vazifasi berildi. Tadqiqot yakunida saqich chaynab, ushbu vazifani bajarganlar yutqizishdi. Qolgan guruh ishtirokchilari esa eng yaxshi natijalarni ko‘rsatdilar. Shu sababli Keyt Morgan seminar va muhim uchrashuv paytida saqich chaynamaslikni tavsiya etadi.

KERAKLI QAYDLARNI QO`LDA YOZING 

Bugungi zamon texnologiyalari shu qadar shiddat bilan rivojlanib bormoqdaki, deyarli hamma bugun o‘z uchun kerakli qaydlarni ham noutbuk yoki planshetga yozadi. Hatto talabalar ham butun ma`ruzalarni diktofonlarga yozib olishmoqda. Bu qaysidir tarafdan vaqtni tejaydi va ko‘proq ima`lumotni yozib olishga yordam beradi. Ammo, unutmang, qo‘lda yozilgan ma`lumotlar inson xotirasida ko‘proq qoladi.

Bu tavsiyalar Prinston universiteti olimlari tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda ham o‘z tasdig‘ini topdi.

Yuqoridagi tavsiyalardan tashqari to‘g‘ri ovqatlanish ham miya faoliyatining foalligida juda muhim. “V” guruhiga oid vitaminlar, makro va mikroelementlar miyaning rivojlanishida asosiy rol` o‘ynaydi.

manba: XABARDOR.UZ / Sevarabegim

________________________________________________

Kutilmagan savollarga qanday qilib munosib javob qaytarish mumkin?

“Nima uchun bu kompaniya bizni taklifimizni rad etdi?”, “Munosabatlarimiz qaergacha boradi, deb o‘ylaysan?”, “Nima uchun boshqa odamni emas, aynan sizni yollashim kerak?”, “Bollar qaerdan paydo bo‘ladi?”

Savollar… Gohida ular hech qanday ozor bermaydigan, gohida esa yuragimizni o‘ynatib, hayajonlanishimizga sababchi bo‘lishadi.

Javob qaytarganda moslashishni bilish kerak. Bu shunday qobiliyatki, kutilmagan paytda savol berish va har qanday kutilmagan holatda berilgan savolga javob qaytarish malakasini beradi.

Odamlarning savol berishdan maqsadi ma`lumot olishdir. Gohida savollar boshqa maqsadda ham beriladi. Misol uchun, sizni u yoki bu narsaga nisbatan munosabatingiz qanday va shu holatda siz o‘zingizni qanchalar xotirjam tutishingizni bilish maqsadida.

Qiyin savollarga javob berish ikki princip asosida qurilgan:

– kerak bo‘ladigan ma`lumotlarga ega bo‘lgan bilim manbaiga ega bo‘lish;

– va buni xotirjamlik va ishonch bilan etkazib berish.

Umumiy reja: o‘zingizga ko‘proq vaqt ajrating

Bizga kutilmagan qiyin savol berishsa, unga tezda javob berishga shoshilamiz. Go‘yoki o‘rtada paydo bo‘ladigan jimlik ikkilanayotganimizni yoki bu savoldan qochayotganimizni anglatadigandek.

Yodingizda tuting, juda qisqa soniyalar ham shu savolga miyangiz to‘laroq ma`lumot to‘plashini va ularni tushunarli so‘zlar bilan ifodalash imkonini beradi.

 1ф

Hozirjavoblik doim ham yaxshi natija bermaydi. O‘ylamay javob berib, so‘ng uni o‘ylab ko‘rib, javobingizdan pushaymon bo‘lishingiz mumkin. Shunday ekan, kutilmagan va qiyin savollarga javob berishdan oldin, o‘zingizga eng foydali narsani, ya`ni miyangizga o‘ylab olish imkonini bering.

Hatto bir necha soniyalar ham miyangizga ko‘proq ma`lumot to‘plash va ularni to‘g‘ri tushuntirib berish imkonini beradi.

Savollarga javob berayotgan vaqtingizdagi qisqa to‘xtalishlar fikrlaringizni yaxshi jamlab olishga yordam beradi. Faqat ularni “ey-eee”, “M-mmm…” deb to‘ldirmang. Bu so‘zlar sizni ishonchsizlik bilan, ikkilanib gapirayotgandek ko‘rsatadi. Yana bir yo‘li berilgan savolni o‘zingiz ham takrorlang. Bu ham bir necha soniya vaqt beradi.

Vaqtdan yutishning bir qancha yo‘llari bor. Bulardan eng yaxshisi bu savolni aniqroq berishni iltimos qilish hisoblanadi va bu yo‘l savolni boshqacha uslubda sizga osonroq va tushunarliroq variantga olib kelish mumkin.

Savolni qaytarishlarini so‘rang

Odamlar savollarini boshqacha uslubda tushuntirishni yaxshi ko‘rishadi. Shunday ekan, ularga ana shunday imkoniyat bering.

“Iltimos, savolingizni qaytarib aytsangiz? Men shunchaki savolni to‘g‘ri tushundimmi yo‘qmi, shuni bilmoqchiman”.

Tushuntiribroq aytishlarni iltimos qiling

Agar berilgan savol tushunarsizroq bo‘lsa, savol egasiga savol bilan murojaat eting va nima maqsadda bu savol berilayotganini tushunib eting.

“O‘zingizni himoyalashni bir nechta turi mavjud. Sizni aynan qaysi biri qiziqtiradi?”

“Motivaciya — bu jada keng tushuncha. Sizga uning qaysidir yo‘nalishi bo‘yicha maslahat kerakmi?”

eng yaxshi natija beradigani savolni aniqlashtirish uchun o‘ziga savol bilan javob qaytarish:

“Sizni 2012 yilda sotilgan mahsulotlar soni qiziqtiradimi yoki 2014 yildagisimi?”

Aniqroq aytishlarini talab eting

Odamlar savol berganda bir xil so‘z ishlatgani bilan bu savol ostida boshqa-boshqa ma`nolar yotishi mumkin. Shu sabab boshqa mavzuda javob qaytarmaslik uchun savol berayotgan odamdan aynan nimani bilishni xohlayotganini aniqlab oling:

“Kechirasiz, savolingizga javob berishimdan oldin bir narsani bilmoqchiman. “extiyotkorsizlik”, deganda nimani nazarda tutdingiz?”

“Men siz bilan bu masalani muhokama qilishga tayyorman. Lekin muhokamani boshlashimizdan oldin bir narsaga aniqlik kiritib olsak: “Rasmiy aniqlashtirish”, deb nima nazarda tutildi?”

 2c759759-b2d9-428f-a0ea-cc58b8f40cb7

Maqsadni o‘zingizga tushunarli qilib, aniqlab oling

Bo‘layotgan muloqotni nazorat qilishning yana bir yo‘li berilayotgan savol sizni javobingizning bir qismiga aylanishiga erishing:

“Nega siz mana shu kompaniyaga qilgan murojaatimizni omadsiz chiqdi, deb hisoblaysiz? Agar siz “omadsiz” so‘zi ostida bundan keyinchalik ham hech qanday chiqmaydi, deb o‘ylasangiz adashasiz. To‘g‘ri, biz o‘sha shartnomaga imzo chekmadik. Lekin do‘stona aloqalar o‘rnatdik. Bu esa kelajakda hamkorlik qilish imkonini beradi”.

Qabul qilib bo‘lmaydigan savollar bilan ishlash va undan qochish san`ati

Ayrim hollarda savol tushunarli lekin unga javob berishning imkoni bo‘lmaydi. Har xil sabablarga ko‘ra bu savolga to‘liqligicha javob berishni istamaysiz. Shunda siz bu savoldan chiqib ketishingiz kerak bo‘ladi.

To‘g‘ridan to‘g‘ri javobdan qochishning shubhali ko‘rinishi bor. Bu ochiq dildan suhbatlashmaslik bilan bog‘liqdir. Ammo rostan ham ayrim savollarga to‘g‘ridan to‘g‘ri javob bera olmaysiz. Bu savolga javob ayrim masalalarning nozik jihatlariga tegib ketishi yoki yig‘ilganlarga to‘g‘ri kelmasligi mumkin. Shu sabab savoldan qochishga to‘g‘ri keladi.

Bunday vaziyatda savoldan qochishning eng tavsiya etiladigan yo‘li bu savolning bir qismigagina javob berish hisoblanadi.

Agar berilgan savollarga javob berishni istamasangiz ichida bir dona javob beriladigani bo‘lsa ham, diqqatingizni shunga qarating:

— eshitishimcha, yaqinda yana ishchilarni qisqartirish bo‘larmish. Yana oylik maoshlarni kamaytirish ko‘zda tutilayotganmish? Oshxonada bepul beriladigan gazli suv ham yo‘qolib qoldi. Bu kompaniyaning muammolarini kamaytirish maqsadida qilinmoqdami?

— Sizga shuni aytishim mumkinki, yaqin yarim yil ichida hech qanday ishchi o‘rni kamaytirilmaydi. Siz nimani eshitdingiz bilmadimu, ammo kompaniya daromadi biz rejalashtirgandan to‘rtdan bir qismga ko‘proq daromad keltirdi.

— Yangi ish joyingiz yaxshimi? Sizga qancha maosh to‘lashadi?

— Ha, u er yaxshi joy. Ofis madaniyati juda yuqori darajada. Juma kunlari ishni ertaroq yakunlab, choy ichib dam olamiz va futbol o‘ynaymiz. Sizlar ham o‘ynab turasizlarmi?

(Javobning oxirini savol bilan yakunlashingiz, bu javob berishni xohlamagan savolingizni surib chiqarishingizga yordam beradi).

O‘rinlatib savol bering

Agar berilgan savolni bir qismiga javob berishni istamasangiz unda shu qismidagi savolni muhokama qilmaydigan, bir so‘ziga e`tibor qarating. Bu so‘z savolning mohiyatiga ega bo‘lmasin. Shu so‘zga imkon qadar ko‘proq e`tibor qarating.

— Mana shu o‘ringa mening nomzodim ko‘rib chiqilayaptimi? Fikrimcha, ko‘p munozaralarda shu o‘ringa mos ekanimni isbotladim.

— Ha. Frenkning aytishicha sizning qat`iyatliligingiz uni juda qiziqtirgan va sizni tayyorlarligingizdan ham uning ko‘ngli to‘q.

(Siz bu erda uni qat`iyatliligiga urg‘u berib, mansab berish savolidan qochdingiz.)

— Nima deb o‘ylaysiz, nega men oldinga sira siljimayapman. Hayotda to‘xtab qolgandekman. Rahbarlarim menga to‘g‘ri baho bermayaptimi? O‘zini maqtayapti demangu lekin men juda aqlli odamman.

— Ha, siz rostan aqlli insonsiz. Aqlingizni kerakli vaqtda ishlatganingizda doim yaxshi natijalarga erishgansiz. Boshlagan ishingizni amalga oshiradigan qandaydir yana boshqa yo‘llar bormi? (Hamsuhbatingizning kamchiliklarini sanab o‘tmay, javobning oxirida uning kamchiliklariga olib boradigan savol bilan yakunlang.)

 3ф

Savolni muhokama eting

Ayrim hollarda odamlar savollarga aniq javob izlayotgandek tuyuladi. Aslida ular o‘z savollarini muhokama qilishlarini, savollarga nisbatan boshqalarning fikrlarini eshitishni istashadi. Yoki ularning savoli sizni chuqur o‘ylantirib qo‘yadigan savol ekanini bilishni xohlashadi. Bunday savollarni chuqur muhokama qilish kerak:

— Nima sababdan maktab ta`lim berish jamoasi o‘quvchilarning ota-onalari bilan aloqa yana ham yaxshilanishi uchun auditoriyani kengaytirishni o‘ylashmiyapti?

— Biz ota-onalar bilan siz o‘ylagandan ko‘ra ko‘proq ishlayapmiz. Ammo muammolar etarli. Biz 500 oilaga taklif jo‘natdik. Muammo shundaki, katta sinf o‘quvchilarining ota-onalari xohlagan narsani kichik sinf o‘quvchilarining ota-onalari xohlashmaydi. Yoki aksincha… Biz bu masalani chuqur o‘rganib chiqayapmiz. Yaqin kunlarda echimini ham topamiz.

— Nima sababdan bizning aloqamiz sizni baxtli qilolmaydi?

— Meni nega baxtsiz, deb o‘ylayapsiz?

Ko‘prik yasang

Bu uslubni qo‘llab, berilayotgan savol bilan o‘zingiz suhbatlashishni xohlagan mavzu o‘rtasida ko‘prik qurasiz. Bu uslubda berilayotgan savolning ma`nosi siz berayotgan javobga bog‘liq bo‘lib qoladi. Agar siz siyosatchilarni TV orqali qilayotgan mushohadalariga e`tibor bergan bo‘lsangiz, ularning berayotgan javoblaridagi uslub sizga tanish tuyuladi. Siyosatchidan bo‘layotgan urush haqida fikringiz qanday, degan savolga u shunday javob beradi: “Urush bu muhim masala, albatta. Bu o‘z echimini topishi kerak. Lekin hozir men soliqlarni ko‘tarilishi masalasiga to‘xtamoqchiman”.

Ko‘prik uslubida beriligan javob savol beruvchining jahlini chiqarishi mumkin. Muhim masalalarda ko‘prik uslubini qo‘llamagan ma`qul.

“O‘rama”dan foydalaning

Ko‘prik uslubida asosiy mavzusidan umuman chiqib ketishingiz mumkin. Ammo shunday vaziyatlar bo‘ladiki, unda siz muhokama doirasini toraytirishingiz va aksincha o‘zingiz suhbatlashishni istagan mavzuni muhokama doirasini kengaytirishingiz kerak bo‘ladi. Bu “o‘rama” uslubi hisoblanadi.

“O‘rama” uslubini qo‘llab, katta muammoni tan olib, yig‘ilganlarning e`tiborini o‘zingiz istagan mavzuga burasiz.

— Sizning qaysi malaklaringiz nomzodingizni aynan shu mansabga to‘g‘ri kelishiga yordam beradi, deb o‘ylaysiz?

— Meni mehmonxona yo‘nalishida malakam bor. Aynan mijozlarga xizmat ko‘rsatish yo‘nalishida. Ammo siz so‘rayotgan yo‘nalishga mos keladigan yaxshi malakam bu meni besh yil ijtimoiy media yo‘nalishida ishlaganim, deb o‘ylayman. Asosiysi, men raqobatchim bilan birga ishlaganman.

— Siz bu loyihani qanday bajarishingizni rejalashtirganmisiz?

— Albatta, eng asosiy masala iqtisodiy tomonni ta`minlashga qaratilgan. Mana bu jadvalda ko‘rib turibsizki, biz ketadigan mablag‘ning yarmini jamlab bo‘lganmiz.

 4ф

Ayrim hollarda rostini aytib, to‘g‘ridan to‘g‘ri javob berish bu beldan urish hisoblanadi.

Gohida qiyin savollarga to‘g‘ridan to‘g‘ri javob berish yaxshi natijalarga olib keladi. Bunday javob savol beruvchini tang ahvolga tushirib qo‘yishi mumkin.

Hozir ichingizda kimdir doim to‘g‘ri javob berish kerak, haqiqiy erkak to‘g‘ri javobdan qochmasligi lozim, deb o‘ylayotgan bo‘lish mumkin.

Bu, albatta, chiroyli eshitiladi. Lekin har doim ham ish bermaydi. Har kuni qanchalar ko‘p savollarga javob berishdan bosh tortishimizga to‘g‘ri keladi. Masalan, “Ishlaringiz yaxshimi?” Biz javob beramiz: “Kecha xotinim bilan tortishib qoldek. Bundan tashqari mashinamning tormozlarini yangilashim kerak”. Biz doim berilgan savollarning bir qismigagina javob beramiz xolos.

So‘z o‘yini san`atida bilishimiz kerak bo‘lgan eng muhim narsa bu juda keng miqyosda tez o‘zgaradigan vaziyatga qarab savollarga javob berish hisobalandi.

manba: XABARDOR.UZ / Sarvar Anvar o‘g‘li tayyorladi.